Help de honingbij!

"Als de bij van het aardoppervlak verdwijnt, heeft de mens nog maar vier jaar te leven," aldus Albert Einstein.

Wat vind je van Einsteins sombere berekening? Deze vraag stelde ik aan Jan Saal, biologisch-dynamisch imker en directeur van de stichting Warmonderhof, het opleidingsinstituut voor de biologisch-dynamische landbouw.

"Ik denk dat het niet zo snel zal gaan, voor zover het de honingbijen betreft. Maar als de bijen staan voor de hele insectenwereld, ben ik bang dat hij wel eens gelijk zou kunnen hebben.We beseffen nauwelijks wat de insectenwereld betekent voor de normale voortgang in de natuur. Stadsbewoners vinden bijen vaak eng en vies, omdat ze kunnen steken en poepen op de was die buiten hangt. Op de prioriteitenlijstjes van de Partij voor de Dieren en de Dierenbescherming komen ze pas na de varkens, de koeien, de kippen, de geiten, de paarden, de honden, de poezen, de vogels en de vissen. Dat is raar, als je bedenkt dat miljarden van die beestjes jaar in jaar uit, vlijtig en vriendelijk zoemend er wereldwijd voor zorgen dat de mens fruit kan blijven eten. De meeste planten, struiken en bomen kunnen immers pas vrucht dragen, nadat de bijen met stuifmeel langs de stampers van de bloemen zijn geweest.
Nu de honingbij zo'n belangrijke schakel is in de vruchtzetting en voortplanting, waarom bedreigen we die beestjes dan, in plaats van ze rust en ruimte te gunnen?
"Omdat we niet alleen de ecologische waarde, maar ook de economische waarde van bijen onderschatten. Schaalvergroting van de landbouw en onkruidbestrijding vinden we belangrijker dan het koesteren van bijen. Daardoor loopt het aantal honingbijenvolken terug, terwijl de vraag naar bestuivende insecten juist toeneemt."

Zo'n veertig procent van wat we wereldwijd oogsten aan vruchten en zaden is afhankelijk van de bestuiving van voornamelijk honingbijen. Dan zijn we behoorlijk fout bezig.
"Helaas wel, ja. We bedreigen de bijen overigens niet alleen met schaalvergroting van de landbouw. We leveren ook een verwoede strijd tegen insecten onder het mom van gewasbescherming. Wist je dat niet-biologische aardappelvelden in ons land na iedere regenbui nog altijd met synthetische bestrijdingsmiddelen bespoten worden?"

Maar honingbijen vliegen toch niet op aardappelen?
"Daar heb je gelijk in. Maar die bestrijdingsmiddelen komen ook naast de aardappelen in de atmosfeer terecht waar de bijen vliegen. Bestrijding van schimmels en plaaginsecten heeft ook invloed op nuttige insecten. Chemische stoffen komen overal in de natuur terecht, ook waar de bijen hun drachtgebieden hebben."

Drachtgebieden?
"Gebieden waar de honingbij haar stuifmeel en nectar vandaan haalt. Die zijn er steeds minder. Neem de korenbloem. Vijftig jaar geleden groeide en bloeide die drachtplant volop middenin en aan de rand van de korenvelden. Daar kwamen de honingbijen hun stuifmeel en nectar halen in de zomertijd. Die korenbloem zie je nu niet meer. In ieder geval niet meer tussen de korenaren."

Dat klinkt dramatisch.
"De niet-biologische landbouw loopt de drachtgebieden van de bijen onder de voet. Het verzwakt de weerstand van bijen door chemische middelen en uitgestrekte gebieden met monocultuur, waardoor de variatie van hun voedsel, dus hun nectar en stuifmeel, afneemt. Veel volken hebben de varroamijtziekte niet overleefd. En daar is nu de verdwijnziekte bijgekomen."

Verdwijnziekte?
"In de zomer vliegen de bijen nog goed maar voor de winter begint, is de kast leeg. Het begon, als ik 't goed heb, in de Verenigde Staten, maar je ziet het nu ook in ons land."

Is het ook echt een ziekte?
"Daar zijn de geleerden het nog niet over eens. Het is moeilijk om die bijen terug te vinden. Het zou te maken hebben met de straling van zendmasten. Duitse wetenschappers hebben proeven gedaan met mobiele telefoons. De bijen schijnen daardoor de kluts kwijt te raken."

En hoe is Nederland voor haar biologische bijen?
"Als we zo doorgaan is ons land te klein. Dat heeft niet alleen te maken met de niet-biologische landbouw, maar ook met de verstedelijking. Veel imkers in de buurt van een stad krijgen te maken met klachten van omwonenden. Natuurlijk zijn er ook mensen die hun tuin vol bijendrachtbloemen hebben staan, maar steeds meer mensen worden toch vooral zenuwachtig als er bijen in hun buurt rondzoemen. Vaak weten ze ook het verschil niet tussen bijen en wespen."

Dat belooft een tekort aan biologische honing.
"In de natuurwinkels staat meer biologische honing uit het buitenland dan uit ons eigen land. Dat komt omdat bijen biologische honing alleen maar kunnen maken in gebieden waar binnen een straal van vijf tot zeven kilometer geen industrële bedrijvigheid, dus ook geen niet-biologische landbouw voorkomt, en ook geen autosnelwegen. Al die heerlijke biologische honing uit Australië, Afrika, Midden-Amerika of Roemenië, daar is niets mis mee, maar wel met de afstand die deze honing moet afleggen."

In Nederland zijn er maar een paar van dat soort natuurgebieden. Toch hebben we nog heel wat imkers.
"Dat lijkt maar zo. In de afgelopen vijftig jaar is het aantal imkers in Nederland teruggelopen met, schrik niet, negentig procent."

Imkeren de overgebleven imkers biologisch?
"Nauwelijks. Het is een treurige zaak, want juist de kleine, lokale imkers zijn niet altijd bijvriendelijk bezig. Begrijpelijk: beroepsimkers in verre landen verdienen hun geld met soms wel 2000 tot 3000 volken, Nederlandse imkers hebben er gemiddeld één tot hooguit 100! Als je zo weinig honing hebt, probeer je zoveel mogelijk te verkopen. Dan moeten de bijen in de winter wel geraffineerde suiker gaan slikken."

Begrijp ik het goed als ik zeg dat geraffineerde suiker niet thuishoort in de jaarlijkse cyclus van een bijenvolk. Dat je de honing van dat volk niet natuurzuiver en biologisch kunt noemen, omdat de mens de natuurlijke cyclus verstoort met een industrieel product?
"Dat kun je zeggen, ja."

Ik heb in een supermarkt een potje acaciahoning gekocht waar wel "100% natuurzuivere honing" op staat, maar niet wat dat inhoudt en er zit ook geen EKO keurmerk op. In de natuurwinkel kocht ik acaciahoning van de Traay met niet alleen het EKO keurmerk, maar ook uitgebreide informatie over waar biologische honing aan moet voldoen. Thuis deed ik een blindproeftest. Als amateur honingproever proefde ik enig verschil, maar te weinig om met zekerheid te kunnen zeggen welke nu biologisch was. Toch houd ik meer van de biologische versie omdat ze me vertellen waar natuurzuiver voor staat. Dat voelt beter. En het keurmerk geeft meer houvast. Hoe zie jij dat?
"Smaak kun je niet meten. Je kunt erover praten en ervan genieten. Het woord smaakbeleving zegt het al. Je zintuigen geven geur en smaak door aan je hersens en wat die er precies mee doen, daar zijn de neurologen het nog niet over eens."

Hoe kunnen wij als consument de bij helpen?
"Als je een imker in de buurt kan vinden, ga dan eens bij hem langs. Vraag waarom hij wel of niet biologisch werkt. Kijk of zijn bijen overwinteren op eigen honing of op water vermengd met geraffineerde suiker. Niet-biologische imkers geven suikerwater. In de biologische imkerij overwinteren bijen op hun eigen honing. Steun deze schaarse minderheid."

Bio-bijzaken

• Biologisch honing komt uit gebieden waar binnen een straal van 5 à 7 km geen industrie, niet-biologische landbouw of snelwegen voorkomen en uit natuurgebieden en van niet-genetisch gemanipuleerde planten.
• Bijen overwinteren natuurlijk, dus niet op water met geraffineerde suiker, maar op eigen honing.
• Biologische imkers verwijderen schadelijke varroamijten niet met synthetische antibiotica, maar met de hand.
• Honing wordt niet verhit boven 45 °C, maar koud geslingerd. Bij hogere temperaturen worden enzymen afgebroken, waardoor de voedingswaarde daalt.